Vài ngày trước khi trái bóng của World Cup 2026 lăn những nhịp cuối cùng, Chủ tịch FIFA đã kịp gieo một hạt mầm gây tranh cãi: khả năng nâng số đội dự World Cup 100 năm - 2030 lên 64, thay vì dừng lại ở con số 48 vừa lập kỷ lục. Một giải đấu còn chưa kết thúc, người ta đã bàn đến việc nhân đôi nó lên gần gấp đôi so với chuẩn mực tồn tại suốt từ 1998 đến 2022.

Đó là bản chất của tham vọng mang tên FIFA: không bao giờ dừng lại ở vạch đích, vì với họ, mọi vạch đích chỉ là vạch xuất phát mới.

Sự "tham lam" ấy không phải không có căn cứ. Ông Infantino gọi việc mở rộng lên 48 đội tại kỳ World Cup năm nay là thành công "100%", và ông có số liệu để bảo vệ quan điểm: các đội bóng từ mọi châu lục đều ghi bàn, đều giành ít nhất một điểm; 9 trên 10 đại diện châu Phi vào vòng knock-out. Nhiều hay ít, nó là bằng chứng cho thấy khoảng cách trình độ giữa các nền bóng đá lớn và nhỏ đang thu hẹp, ít nhất là ở cấp độ có thể cạnh tranh sòng phẳng trong 90 phút.

Dĩ nhiên, không phải ai cũng đồng tình. Một giải đấu 64 đội, theo phương án được tính đến, sẽ có 16 bảng đấu, 128 trận, gấp đôi con số 64 trận của kỷ nguyên 32 đội. Lịch thi đấu quốc tế vốn đã chật cứng sẽ càng thêm nghẹt thở. Đó là cái giá phải trả cho sự bành trướng.

Nhưng nhìn lại lịch sử, mọi lần mở rộng của World Cup đều từng bị hoài nghi y hệt như vậy. Từ 16 đội năm 1978 lên 24 đội năm 1982, rồi 32 đội năm 1998, mỗi lần đều có người nói FIFA đang pha loãng đẳng cấp giải đấu số một hành tinh. Nhưng chính sự mở rộng ấy đã cho Croatia một tấm vé vào bán kết 1998 và chung kết 2018, cho Morocco một hành trình lịch sử vào bán kết 2022. Sai và đúng, được và mất, đan xen trong mỗi quyết định. Nhưng World Cup, dù thay đổi ra sao, vẫn luôn là nơi khởi đầu giấc mơ cho tất cả.

Ở một góc khác của bản đồ bóng đá, cách trung tâm quyền lực Zurich hàng vạn cây số, ASEAN Cup chuẩn bị khởi tranh ngay sau khi World Cup hạ màn, như một phép so sánh không hẹn mà gặp. Giải đấu tròn 30 tuổi trong năm nay, tính từ Tiger Cup 1996 sơ khai. Ba thập niên là quãng thời gian đủ dài để một giải đấu định hình bản sắc, nhưng nhìn lại, thay đổi đáng kể nhất của ASEAN Cup vẫn chỉ dừng ở việc tăng số trận bán kết, chung kết theo thể thức lượt đi lượt về. Đấy là một sự điều chỉnh mang tính kỹ thuật, do sự thúc ép từ môi trường ít tính cạnh tranh ở vòng bảng, không phải cách mạng.

Sự "khiêm tốn" ấy, nhìn thiện chí, là tinh thần dĩ hòa vi quý quen thuộc của khu vực. Nhưng cũng là dấu hiệu của một nền bóng đá ngại thay đổi, sợ rủi ro, quen với việc duy trì hiện trạng hơn là kiến tạo tương lai.

Hệ quả nhãn tiền: ngày càng nhiều đội tuyển coi ASEAN Cup là sân chơi phụ, nơi họ không muốn cử đội hình mạnh nhất, hoặc làm điều đó ở tâm thế đối phó. Giải đấu không còn là nơi thể hiện tham vọng, mà dần trở thành một trạm dừng chân giữa các kỳ AFF Cup cũ. Trớ trêu thay, thay đổi mang tính đột phá nhất lại không đến từ nội bộ khu vực, mà từ chính FIFA, khi tổ chức này bắt tay AFF cho ra đời phiên bản FIFA ASEAN Cup, một dạng "cấy ghép" thương hiệu và chuẩn mực tổ chức từ bên ngoài vào.

Điều đó cho thấy một sự thật khó chịu nhưng cần được nói ra: những nền bóng đá yếu và trung bình luôn cần sự táo bạo trong tư duy tổ chức, chứ không thể chỉ trông chờ vào sự an toàn. FIFA, với tất cả sự tham lam bị chỉ trích, đã biến chính mình thành một phòng thí nghiệm khổng lồ cho toàn hệ thống bóng đá thế giới, từ luật VAR, thể thức đấu, đến quy mô giải đấu. Vấn đề còn lại không phải là FIFA có đúng hay sai, mà là các nền bóng đá nhỏ hơn có đủ can đảm để thử nghiệm theo cách của riêng mình hay không.

Trên thực tế, ngoại trừ hệ thống giải vô địch quốc gia theo công thức League, vốn đã được xem là mô hình gần như hoàn chỉnh và ít cần can thiệp, phần còn lại của bản đồ bóng đá mỗi quốc gia đều là dư địa cho sự cải tổ: thể thức Cúp quốc gia, hệ thống giải trẻ, cơ chế lên xuống hạng, thậm chí việc đưa các trận đấu nội địa ra thi đấu quốc tế để tăng tính cọ xát. Tất cả đều nằm trong tầm tay, không cần chờ mệnh lệnh từ Zurich.

World Cup 64 đội có thể không thành hiện thực. Nhưng bài học từ sự mở rộng quy mô ấy thì đã hiện hữu: bóng đá chỉ phát triển khi người ta dám nghĩ vượt khuôn khổ đang có. Còn sự bình yên, nếu chỉ là cái cớ để né tránh thay đổi, sớm muộn cũng sẽ trở thành một dạng tụt hậu được ngụy trang bằng hai chữ khiêm tốn.