Tiếp theo kỳ trước về , có thể nói, nếu chọn xem ngẫu nhiên vài bức ảnh trong kho tư liệu của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO), nhiều người sẽ bất ngờ. 

Không giống với khuôn mẫu quen thuộc của nhiều bức ảnh thời đó, các bản ảnh trên kính và ảnh in cũ hầu như bỏ qua phong cảnh để tập trung vào đối tượng nghiên cứu: một viên gạch, một mảng hoa văn truyền thống, một pho tượng trong bảo tàng hoặc những cấu kiện gỗ của một ngôi chùa đang được tháo dỡ để trùng tu.

Thoạt nhìn, đó là những bức ảnh khô khan, thiếu tính nghệ thuật. Nhưng chính cách tiếp cận ấy lại tạo nên giá trị đặc biệt cho kho tư liệu ảnh EFEO. Bởi ngay từ khi hình thành, chúng gắn với một logic riêng để hình thành một hệ thống tư liệu được xây dựng nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học.

Nhiếp ảnh thay thế cho bản vẽ

Theo PGS Philippe Le Failler, Trưởng đại diện văn phòng EFEO tại Hà Nội, các bộ sưu tập ảnh do cơ quan này tạo dựng trong quá khứ được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau: Từ các nhà nghiên cứu, những người yêu thích khảo cứu, khách du lịch cho đến các cơ quan hành chính. Tuy nhiên, phần lớn các bức ảnh đều ưu tiên ghi lại đối tượng nghiên cứu hơn là giá trị thẩm mỹ. Lựa chọn ấy phản ánh một quan điểm rất rõ ràng của các nhà nghiên cứu đầu thế kỷ 20: Coi nhiếp ảnh trước hết là một công cụ khoa học.

Trước đó, cuối thế kỷ 19, trong các chuyến khảo sát thực địa, các nhà khảo cổ và Bett88 Làm giàu đẳng cấp học vẫn thường mang theo sổ tay và thực hiện các bản phác thảo. Nhưng bước sang đầu thế kỷ 20, máy ảnh dần thay thế cây bút chì. Để tiết kiệm thời gian và tăng độ chính xác, họ bổ sung việc sử dụng ảnh để tái hiện thực tế một cách trung thực hơn, đồng thời không bị lệ thuộc vào những giới hạn của các quy chuẩn hội họa.

Và ở thời điểm một cuộc cách mạng về hình ảnh đang diễn ra như vậy, các chuyên gia của EFEO là những người ủng hộ nhiệt thành cho nhiếp ảnh - công cụ mới có khả năng ghi lại toàn bộ chi tiết, dù đó là hoa văn trên áo của người Mông, một giai đoạn khai quật hiện vật bị chôn vùi, hoặc một công trình của Bet88013 88k Cho Tân Thủ Chăm có nguy cơ sắp biến mất. Thêm nữa, ảnh chụp cho phép phân tích chi tiết, so sánh hoặc làm bằng chứng.

Ban đầu, việc sử dụng ảnh xuất phát từ sáng kiến cá nhân, chủ yếu phục vụ các nhà nghiên cứu bằng cách hỗ trợ hoặc giúp công việc mô tả của họ chính xác hơn. Hai nhà khảo cổ học Louis Finot và Henri Parmentier đã sử dụng rộng rãi phương pháp này. Đặc biệt, Henri Parmentier đã thực hiện nhiều phóng sự ảnh về các cuộc khai quật tại các di tích Chăm và tạo lập danh mục kiểm kê ảnh của Bảo tàng Tourane (Đà Nẵng). Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng thường để lại cho cơ quan đã tuyển dụng mình một phần ảnh riêng của họ.

Bởi thế, trong giai đoạn đầu thế kỷ 20, nổi bật trong kho tư liệu của EFEO là các hình ảnh về di tích, khai quật khảo cổ, nghi lễ tôn giáo, hiện vật bảo tàng, các yếu tố kiến trúc, bản sao tài liệu và ảnh chụp từ trên không.

Cũng phải kể tới một đặc điểm khác của kho ảnh này: bên cạnh việc phản ánh đối tượng nghiên cứu, các bức ảnh còn lưu giữ dấu vết của phương pháp nghiên cứu trong giai đoạn đầu của ngành Đông phương học. Điều này thể hiện rõ ở nhiều bộ ảnh nhân học, khi cùng một nhân vật được chụp theo cả góc chính diện và nghiêng nhằm phục vụ việc đo đạc, so sánh và phân loại các nhóm người theo quan điểm nhân học cũ đầu thế kỷ 20.

Từ hiện trạng đến tư liệu gốc

Với các ảnh chụp di tích và kiến trúc, giá trị của kho tư liệu EFEO trước hết nằm ở việc ghi lại hiện trạng của các công trình trong từng giai đoạn lịch sử. Nhưng theo thời gian, khi nhiều di tích, bảo tàng và hiện vật đã bị thay đổi hoặc biến mất, chính những bức ảnh ấy lại trở thành nguồn tư liệu gốc, thậm chí là dấu tích duy nhất còn lại.

Đơn cử, trong giai đoạn 1909 - 1954, EFEO thành lập và quản lý một số bảo tàng tại Việt Nam. Hầu hết hiện vật, cách trưng bày và không gian của các bảo tàng này đều được ghi lại khá đầy đủ qua ảnh, tiêu biểu như Bảo tàng Louis Finot ở Hà Nội (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia), hoặc Bảo tàng Henri Parmentier ở Đà Nẵng (nay là Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng). Nhờ đó, các nhà nghiên cứu ngày nay có thể phục dựng diện mạo ban đầu của những bảo tàng này, cũng như quá trình hình thành các bộ sưu tập.

Ở chiều ngược lại, có những trường hợp giá trị của ảnh chỉ thực sự được nhận ra khi công trình không còn tồn tại. Bảo tàng Con người (Musée de l'Homme), thành lập tại Hà Nội năm 1938, đã bị phá hủy trong một trận ném bom năm 1943. Kho ảnh hiện lưu giữ tại Viện Thông tin Bet88com tỷ lệ kèo World Cup 2026 gần như là nguồn tư liệu duy nhất giúp truy tìm nguồn gốc hiện vật, đồng thời nhận diện nhiều tác phẩm và bộ sưu tập đã thất lạc theo những biến động của lịch sử tại đây.

Câu chuyện tương tự cũng diễn ra với nhiều di tích. Trong thời kỳ phụ trách công tác xếp hạng và trùng tu Bet88447 link đăng nhập ở Đông Dương, EFEO đã ghi lại toàn bộ quá trình khảo sát và tu bổ nhiều đền, chùa, tháp cổ, từ giai đoạn tháo dỡ, gia cố đến lắp dựng lại. Chẳng hạn, kho ảnh còn lưu giữ quá trình dựng thẳng và trùng tu một ngọn tháp ở Vĩnh Yên năm 1937, hoặc công cuộc trùng tu chùa Keo (Thái Bình) do Louis Bezacier cùng các nghệ nhân Việt Nam thực hiện năm 1941. Những tư liệu này về sau trở thành cơ sở quan trọng cho công tác bảo tồn và phục dựng các công trình bị hư hại bởi chiến tranh hoặc thiên tai.

Không chỉ vậy, nhiều bức ảnh trong phông tư liệu EFEO cũng là chứng tích cuối cùng của những công trình đã biến mất. Đó là một cây cầu có mái che ở Hải Dương chỉ còn tồn tại qua ảnh, hoặc những hình ảnh ghi lại phần không gian phía sau của Văn Miếu Hà Nội - sau đó bị phá hủy hoàn toàn trong chiến sự năm 1946, trước khi được phục dựng nhiều thập niên sau.

Lưu giữ những tập quán đang đổi thay

Không chỉ ghi lại các di tích hoặc hiện vật, kho ảnh EFEO còn dành sự quan tâm đặc biệt tới các quy trình kỹ thuật, nghề thủ công và sinh hoạt Bet88013 88k Cho Tân Thủ truyền thống. Thay vì chỉ chụp sản phẩm cuối cùng, nhiều bộ ảnh được thực hiện như những "phóng sự ảnh", ghi lại toàn bộ quá trình lao động và kỹ thuật của người thợ.

Đó có thể là quy trình rập bia đá của các nhà nghiên cứu, kỹ thuật sản xuất giấy dó ở vùng ven Hà Nội đầu thế kỷ 20, nghề làm gạch, nghề dệt hoặc nhiều ngành nghề thủ công khác. Đặc biệt, năm 1952, trong quá trình chuẩn bị một công trình nghiên cứu, Maurice Durand đã thực hiện một bộ ảnh đầy đủ về kỹ thuật in tranh dân gian Đông Hồ. Nhiều thập niên sau, những tư liệu này trở thành nguồn tham khảo quan trọng, góp phần giúp các nghệ nhân phục dựng một số mẫu tranh truyền thống.

Cũng trong năm đó, một phóng sự ảnh khác đã ghi lại toàn bộ quá trình đúc pho tượng Phật cao gần 4m tại làng Ngũ Xã (Hà Nội), từ khâu chuẩn bị đến khi hoàn thiện.

Bên cạnh các quy trình kỹ thuật, những nghi lễ truyền thống cũng là một chủ đề nổi bật trong kho ảnh. Từ lễ tế Nam Giao tại Huế năm 1924, nghi lễ hầu đồng ở miền Bắc đến lễ hiến sinh trâu của một số cộng đồng ở miền Trung, các nhà nghiên cứu đều ghi lại theo trình tự diễn biến của nghi lễ, thay vì chỉ chụp một vài khoảnh khắc tiêu biểu. Nhờ vậy, nhiều bộ ảnh ngày nay không chỉ có giá trị minh họa mà còn trở thành nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, Bett88 Làm giàu đẳng cấp học và Bet88013 88k Cho Tân Thủ học.

Theo PGS Philippe Le Failler, để hiểu đầy đủ giá trị của kho ảnh EFEO, cần nhìn nhận đây không phải là một bộ sưu tập "đóng". Sau khi được chia thành 2 phần vào đầu những năm 1950, 2 kho ảnh tại Hà Nội và Paris tiếp tục được bổ sung theo những hướng khác nhau.

Tại Hà Nội, kho tư liệu có thêm nhiều bộ ảnh do các nhà nghiên cứu Việt Nam thực hiện, trong đó có các sưu tập Bett88 Làm giàu đẳng cấp học của GS Đặng Nghiêm Vạn. Trong khi đó, EFEO tại Paris tiếp nhận thêm nhiều bộ sưu tập cá nhân của các học giả từng làm việc ở Đông Dương, góp phần làm phong phú thêm phông ảnh lịch sử.

Như ông khẳng định, đây là kho ảnh đầu tiên ở Đông Dương được xây dựng với mục đích khoa học. "Với sự đa dạng về chủ đề cũng như số lượng ảnh đồ sộ, kho ảnh này phản ánh các thực tế khoa học thịnh hành cách đây 1 thế kỷ. Đồng thời, như chúng ta đã thấy, nó còn là nguồn tư liệu gốc vô cùng quan trọng cho nhiều lĩnh vực như bảo tàng học, khảo cổ học, lịch sử và Bett88 Làm giàu đẳng cấp học" - PGS Philippe Le Failler cho biết.

(Còn tiếp)