Năm 2009, nhân Hội thảo khoa học do các chuyên gia Nhật Bản tổ chức ở Hội An dịp Festival hằng năm ở Hội An, tôi là một trong số tác giả trình bày tại Hội nghị đã đến thăm cửa hàng cổ vật của ông Diệp ở Hội An. Tại đây, tôi nhận ra những chiếc bình thời Đường xuất xưởng từ lò gốm ở Hồ Nam (Trung Quốc) vừa mới vớt từ vùng biển địa phương, ghi nhận sự hiện diện của những con tàu buôn bị đắm từ thế kỷ 7 - 9 trên lãnh hải Việt Nam.

1. Khi đó, tôi cũng như nhiều người lầm tưởng tàu buôn nhà Đường đã từng hiện diện ở Biển Đông, nhưng thực tế cho đến nay, ở Việt Nam cũng như các nước Đông Nam Á, chúng ta chỉ phát hiện được những chiếc thuyền buôn đóng theo kiểu Ả Rập bị đắm vào khoảng niên đại thế kỷ 9 - 10 trở về trước. Đồ trên thuyền hỗn hợp cả gốm sứ từ các lò gốm Trung Hoa và Đông Nam Á lẫn các sản vật mang theo từ thế giới Ả Rập và Ấn Độ. Một con tàu như vậy đã đắm tại vùng biển miền Trung nước ta, trong khu vực được mệnh danh là "Nghĩa địa tàu thuyền cổ" trải dài từ Quảng Nam cũ (nay là Đà Nẵng) đến Quảng Ngãi.

Từ buổi "rì rầm" hôm nay, tôi muốn kể với các độc giả chi tiết một con tàu như vậy mà tôi đã trực tiếp nghiên cứu.

Theo chỉ dẫn của người dân, chúng tôi đã đến thăm vị trí yên vị của con tàu này. Đó là một ụ nổi thấp mấp mé ngay sát bờ biển khi nước thủy triều rút. Từ nhiều năm nay, đây là "kho của" được giấu kín và dành riêng cho một số ngư dân làng Châu Tân, Châu Thuận, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn cũ của tỉnh Quảng Ngãi. Hàng vạn tiêu bản gốm sứ và đồ đạc của thuyền nhân đã được thu gom. Những chiếc lành lặn được bán cho người sưu tầm cổ vật trong, ngoài nước từ mấy năm trước. Đến tay chúng tôi chỉ còn bộ xương nền đáy của con thuyền và vài ba trăm bao tải mảnh vỡ bị bỏ lại.

Cùng với tôi, hai đồng nghiệp đã dành nhiều công sức nhất cho việc thu gom "toàn bộ" những thứ có thể thu gom từ con tàu này là nhà sưu tầm Lâm Dzũ Xênh và tiến sĩ quá cố người Nhật Bản Nishimura. Hiện tại, gần ba trăm bao tải lớn chứa gốm mảnh được thu gom kỹ từ con Tàu Dây đã được đưa về Trạm Nghiên cứu Tàu đắm miền Trung Việt Nam thuộc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á tại Châu Ổ (Quảng Ngãi). Ngoài ra, hàng chục mét khối gỗ là khung xương, ván ốp mạn tàu, mỏ neo cũng đã được đưa về phân loại, nghiên cứu và bước đầu phục dựng.

Từ đầu mùa hè năm 2013, TS Nishimura đã dành ba tuần lễ bắt tay vào chỉnh lý số gốm thu lượm được từ con tàu này mà hiện còn lưu tại Trạm và đã giúp kinh phí để mua các thùng nhựa chứa gốm mảnh sau khi phân loại. Đáng tiếc, công việc của anh vừa mới bắt đầu với một tập bản thảo vẽ tay đồ gốm hiện còn được chúng tôi lưu lại. Khoảng 1/10 số bao gốm mảnh đã được Nishimura phân loại sơ bộ. Giữa tháng 5/2013, anh rời Trạm Châu Ổ cho một chuyến công tác ở Nhật, sau đó trở lại Việt Nam vào đầu tháng 6. Anh chưa kịp quay về với con tàu đắm thế kỷ  8 - 9 ở Châu Ổ thì đã vội ra đi trong một tai nạn giao thông vào cái ngày 9/6/2013 định mệnh ấy.

Cho đến hiện nay, tạm thời trong các ghi chú về con tàu này, chúng tôi vẫn dùng tên "Tàu Dây" (roped wreck). Người dân biển địa phương khi phát hiện gỗ con tàu này thấy rất nhiều dây thừng nhỏ trong tình trạng bảo tồn rất tốt đang ràng các ván ốp mạn thuyền lại với nhau. Một mẫu dây buộc còn lại trên thân thuyền đã được tôi mang đến Viện Nghiên cứu Gỗ Dresden (Đức) để giám định. Nhận ra đó là dây bện từ các sợi loài dừa, cọ. Không có mộng, không có đinh kim loại, chỉ có dây và các chốt gỗ xuyên qua các lỗ khoan chi chít bên thành ván.

Để phân định với các con tàu khác, họ gọi tên con tàu mà chúng tôi đang đề cập đến bằng cái tên dân dã như vậy: Tàu Dây. Cách gọi này cũng phản ánh đặc trưng tiêu biểu và độc đáo nhất của kỹ thuật đóng tàu biển đã từng vượt qua hàng chục ngàn hải lý, từ Vịnh Ba Tư qua Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương này.

2. Tàu Dây được dựng lên bởi một truyền thống đóng tàu rất độc đáo, hoàn toàn chưa từng thấy ở ven biển Thái Bình Dương. Cả con tàu như một đồ đan lớn với các ván ốp mạn tàu được ghép liền mép với nhau thông qua hàng trăm chốt hãm tròn có đường kính 1,5 - 2 cm và được "khâu" với nhau bằng vô vàn những lỗ khoan xuyên thủng và hàng ngàn mét bện thừng rất tinh tế. Dáng của con tàu như một chiếc ghe bầu lớn được giữ bởi bộ khung xương ngang to khỏe làm bằng những thân cây tròn uốn cong nhẹ.

Long cốt của con tàu cũng mảnh dẻ như các ván mạn thuyền, nhưng phần đầu mũi hẹp gọn lại và hơi dày lên một chút. Toàn thể chiều dài long cốt đo được 22 m, chỗ rộng nhất là 50 cm, độ dày trung bình là 8 cm, riêng phần đầu mũi dày lên tới 18 cm. Long cốt thuyền được làm từ một thân cây nguyên không ghép nối. Các ván ốp mạn có kích thước, độ dày và bản rộng không khác gì tấm long cốt. Để liên kết bền vững với nhau, người xưa đẽo thành các khấc cao thấp đều nhau cả về khoảng cách giữa các khấc lẫn bề dày của các đoạn khấc đó, sao cho đủ khỏe ngay cả khi khoan tạo ở mỗi khấc dày đó gần hai chục lỗ khoan để buộc dây và cắm chốt hãm.

Kỹ thuật "khâu thuyền" độc đáo này sẽ được tôi mô tả chi tiết trong bài tuần sau cùng với những cấu kiện hàng hải và vật dụng hằng ngày cũng như hàng hóa buôn bán gắn liền với con thuyền này, khiến con thuyền đủ sức vượt hành trình hàng vạn hải lý nối liền từ Vịnh Ba Tư, qua Ấn Độ Dương, vượt eo Malacca vào Biển Đông, dừng ở các cảng Đông Nam Á như Java, Hội An… và đi lên tận các cảng buôn bán của đế quốc Đường thời đó như Quảng Châu, Tuyền Châu, Hàng Châu…