Họa sĩ - nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân hoạt động ở nhiều vai trò khác nhau, đều để lại dấu ấn với giới chuyên môn và công chúng. Trong vai trò nghiên cứu - phê bình, ông là tác giả của hàng ngàn bài viết và nhiều cuốn sách về mỹ thuật Việt Nam.

Sách Ngữ văn 12, tập 1, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, đã đăng một trích đoạn được đặt tựa Mỹ thuật Việt Nam thời mở cửa, trích trong cuốn Mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 20 (2010) của Nguyễn Quân.  

Văn nghị luận cũng có vẻ đẹp của nó

* Đoạn trích này cho bài học về cách viết một báo cáo nghiên cứu về một lĩnh vực nào đó. Vậy, xin ông chia sẻ với các độc giả là học sinh về những việc cần chuẩn bị - về kiến thức và kỹ năng - cho một bài viết nghiên cứu về một lĩnh vực mà mình quan tâm?

- Sinh viên khoa lý luận, lịch sử và phê bình mỹ thuật đều phải học viết chuyên luận trong nhiều năm, nên không thể không cần có kỹ năng cần thiết để làm tốt việc này. Đối với học sinh phổ thông, các em cũng cần đọc hiểu tốt để hấp thụ nội dung chính của bài viết nghị luận, trong tất cả các văn bản nói chung, không riêng gì đoạn trích Mỹ thuật Việt Nam thời mở cửa. Giáo viên nên phân tích cách lập luận và tính mạch lạc trong văn phong của tác giả để học sinh thấy văn nghị luận cũng có vẻ đẹp của nó.

* Hẳn ông cần rất nhiều thời gian nghiên cứu và xử lý tư liệu mới có thể hoàn thành các bài viết và cuốn sách. Việc tìm tư liệu ở thời điểm ông chuẩn bị viết sách có thuận tiện không?

- Tôi đã viết cuốn tiểu luận này trong khoảng 10 năm. Trước năm 1980, việc tìm tư liệu quả thật rất khó khăn, nhiều hạn chế, từ những năm 1990 thì thuận lợi hơn nhiều. Vả lại, tôi sống hằng ngày trong đời sống mỹ thuật nước ta, gắn bó thực sự với nó, nên "tư liệu sống" mình có được góp phần quan trọng trong quá trình viết.

* Từng làm giảng viên nhiều năm, ở vị trí người giảng dạy, ông có quan tâm đến việc dạy môn mỹ thuật trong trường phổ thông không, vì nó sẽ giúp học sinh dễ hiểu các đoạn trích nghị luận trong sách nhiều hơn và khi đó tính tham khảo sẽ đạt hiệu quả hơn. Ngoài ra, làm thế nào để trường học phổ thông đào tạo được những thế hệ trẻ biết thưởng thức các tác phẩm mỹ thuật ở nhiều lĩnh vực? 

- Tôi nghĩ việc dạy môn mỹ thuật trong trường phổ thông nên tạo môi trường tiếp xúc với tác phẩm nghệ thuật, gợi cảm hứng và sự ham thích, tò mò của học sinh về mỹ thuật nhiều hơn là cung cấp kiến thức và rèn kỹ năng. Tất nhiên, để học sinh tiếp xúc, hưởng thụ nghệ thuật tốt, có sự quan tâm, ham thích nghệ thuật, nhà trường phải cung cấp một lượng kiến thức nhẹ nhàng, vừa đủ và các điều kiện thực hành hấp dẫn cho các em. Sinh hoạt mỹ thuật như xem bảo tàng, triển lãm, tiếp xúc trao đổi với nghệ sĩ, tham quan các di tích nghệ thuật rất phong phú của nước ta nên là một phần quan trọng trong chính khóa. 

Đời sống nghệ thuật là một không gian luôn biến động

* Đoạn trích trong sách là về bức tranh mỹ thuật Việt Nam thập niên 1990 - 2000. Đối với ông, đây có phải là thập niên sôi động và là giai đoạn sở trường của ông khi viết nghiên cứu - phê bình không?

- Tôi đã viết 4 cuốn về lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Tôi không có giai đoạn sở trường nào. Tuy nhiên, tác phẩm nghệ thuật cùng các sách, bài viết của tôi gây tác động mạnh mẽ vào những năm tháng "mở cửa, đổi mới", khoảng từ 1986 đến năm 2000, nên mọi người thấy tôi là một nhân vật, một tác giả của giai đoạn ấy.

* Tiếp sau đó, mỹ thuật đương đại Việt Nam từ đầu thế kỷ 21 đến nay liệu đã hình thành được bức tranh tổng thể hay chưa? Giai đoạn này có tạo được cho ông nhiều cảm hứng viết phê bình không, về xu hướng và một vài gương mặt nổi bật?

- Đời sống nghệ thuật, lịch sử nghệ thuật là một dòng chảy không ngừng, một không gian sống luôn luôn biến động. "Bức tranh tổng thể" luôn chỉ là tác phẩm của nhà nghiên cứu, phê bình lịch sử mỹ thuật mà thôi.

Riêng tôi thấy, từ giai đoạn 2000 đến nay, mỹ thuật nước ta biến động nhiều nhất, mạnh nhất, mở rộng nhất và phức tạp nhất trong hơn 100 năm qua. Giai đoạn này tôi thấy cũng rất thú vị, nhưng không đủ sức nghiên cứu - phê bình nữa. Từ hơn 10 năm lại đây, tôi bỏ hẳn việc viết, ưu tiên cho sáng tác, không tham gia truyền thông và các sự kiện Bet88013 88k Cho Tân Thủ nghệ thuật nữa. Vì vậy, tôi không thể và cũng không đủ trách nhiệm để nêu một bức tranh toàn cảnh về giai đoạn này.

* Một câu hỏi thường gặp nhưng có lẽ với mỗi người sẽ khác nhau, nên vẫn xin hỏi ông: Ông vừa là họa sĩ vừa là nhà phê bình, 2 vai trò này thường cản trở hoặc hỗ trợ nhau khi làm việc?

- Khi tôi trực tiếp sáng tác thì tư duy ngôn ngữ, logic khoa học sẽ không hoạt động nữa, nhưng tư duy thẩm mỹ - ở đây là thẩm mỹ thị giác, tạo hình - luôn sống động trong cảm xúc, tình cảm, tâm trí người nghệ sĩ. Khi tác phẩm hoàn thành, tôi cũng "tự phê bình" nhưng thích và cần phê bình của người khác nhiều hơn. Khi vẽ mà để tư duy logic, kiến thức dẫn dắt thì sẽ thất bại, nhưng khi viết mà có cảm xúc nghệ sĩ hỗ trợ thì không sao. Tuy nhiên, nếu viết mà chỉ theo cảm xúc thì chỉ là viết văn chứ không phải làm nghiên cứu - phê bình.

Nhìn chung, tôi thấy "hai con người khác nhau này" trong tôi là hai người bạn tri kỷ, nhường nhịn, hỗ trợ nhau, tuy vẫn rất độc lập.

* Xin cảm ơn ông vì những chia sẻ thú vị!