Trong bối cảnh đó, ngành rau quả Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng hiện đại.

Bài 1: Từ lợi thế sản lượng đến áp lực tiêu chuẩn

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam lần đầu tiên vượt mốc 8,5 tỷ USD, đạt 8,56 tỷ USD. Trong đó, thị trường Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò đối tác quan trọng nhất khi chiếm hơn 64% tổng giá trị xuất khẩu. Những con số kỷ lục này cho thấy sức bật mạnh mẽ của ngành rau quả Việt Nam sau nhiều năm mở rộng sản xuất và khai thác lợi thế thị trường.

Bệ phóng từ tăng trưởng sản lượng

Tuy nhiên, phía sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng là những thay đổi ngày càng rõ nét từ thị trường tiêu thụ lớn nhất. Cùng với xu hướng nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm, Trung Quốc đang đặt ra những yêu cầu mới đối với nông sản nhập khẩu. Điều đó đồng nghĩa với việc lợi thế về sản lượng và khoảng cách địa lý không còn đủ để bảo đảm năng lực cạnh tranh như trước.

Trong bối cảnh đó, ngành rau quả Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng: từ mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích và gia tăng sản lượng sang mô hình phát triển dựa trên chất lượng, giá trị gia tăng và chuỗi cung ứng minh bạch.

Trong khoảng một thập kỷ qua, ngành trồng trọt Việt Nam ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ cả về quy mô sản xuất lẫn năng lực xuất khẩu. Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), diện tích cây rau đã tăng từ 1,02 triệu ha năm 2016 lên khoảng 1,15 triệu ha vào năm 2025, tương đương mức tăng khoảng 12 - 13%.

Sản lượng rau tăng từ 16,5 triệu tấn lên khoảng 20,2 triệu tấn, tương đương mức tăng 22%. Tốc độ tăng sản lượng cao hơn diện tích cho thấy hiệu quả từ việc ứng dụng giống mới, cải tiến kỹ thuật canh tác và nâng cao năng suất.

Đối với cây ăn quả, diện tích tăng từ 930.000 ha năm 2016 lên khoảng 1,32 triệu ha năm 2025, tăng khoảng 41%. Sự mở rộng tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long với các loại cây trồng chủ lực như sầu riêng, chuối, xoài, mít và bưởi. Cùng với đó, sản lượng quả tăng từ 9,8 triệu tấn lên khoảng 14 triệu tấn, tương đương mức tăng 43%.

Sự phát triển về năng lực sản xuất đã tạo nền tảng cho tăng trưởng xuất khẩu. Theo ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao, kim ngạch xuất khẩu rau quả năm 2023 đạt 5,69 tỷ USD, tăng 66% so với năm 2022. Đến năm 2024, kim ngạch tiếp tục tăng lên khoảng 7,2 tỷ USD và năm 2025 đạt mức kỷ lục 8,56 tỷ USD.

Trong bức tranh tăng trưởng đó, Trung Quốc tiếp tục là thị trường chiến lược của ngành rau quả Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu rau quả sang thị trường này đạt khoảng 5,5 tỷ USD, chiếm hơn 64% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành.

Theo thống kê được công bố tại Diễn đàn Kết nối thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc lần thứ I năm 2026, thương mại song phương Việt Nam - Trung Quốc năm 2025 đã vượt 290 tỷ USD. Riêng trong lĩnh vực rau quả, Việt Nam hiện là nhà cung cấp lớn thứ hai cho thị trường Trung Quốc với thị phần 22,55%.

Bên cạnh yếu tố địa lý thuận lợi, quy mô thị trường hơn 1,4 tỷ dân tiếp tục tạo ra dư địa lớn cho nông sản Việt Nam. Trong quý I/2026, xuất khẩu nông sản, thực phẩm của Việt Nam sang Trung Quốc tăng 37,4%, cao hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng chung.

Thành công của ngành rau quả những năm qua gắn liền với sự bứt phá của nhiều mặt hàng chủ lực. Trong giai đoạn 2021 - 2025, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 3 triệu tấn sầu riêng tươi và gần 190 tấn sầu riêng đông lạnh tới hàng chục quốc gia trên thế giới.

Ông Hà Vĩ, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam, cho biết riêng năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 941.000 tấn sầu riêng sang Trung Quốc, tương đương gần 2.600 tấn mỗi ngày.

Thanh long tiếp tục là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực khi đạt gần 7 triệu tấn trong giai đoạn 2021 - 2025, tiếp cận 46 quốc gia. Chuối đạt khối lượng xuất khẩu gần 3,7 triệu tấn tới 70 quốc gia, trong khi xoài đạt gần 1,7 triệu tấn, hiện diện tại 32 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Đối với mặt hàng mít, tổng lượng xuất khẩu trong giai đoạn 2021 - 2025 đạt hơn 3,2 triệu tấn, trong đó khoảng 99% được xuất sang Trung Quốc. Đây cũng là một trong những mặt hàng được kỳ vọng tiếp tục mở rộng thị phần khi hai nước đã ký Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả mít tươi xuất khẩu chính ngạch.

Theo ông Phạm Quốc Liêm, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần nông nghiệp U&I (Unifarm), đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, chuối hiện là ngành hàng có quy mô thương mại khoảng 16,7 tỷ USD mỗi năm trên toàn cầu. Việt Nam nằm trong nhóm 10 quốc gia xuất khẩu chuối lớn nhất thế giới với kim ngạch khoảng 418,7 triệu USD từ diện tích sản xuất khoảng 161.000 ha.

Trung Quốc hiện nhập khẩu khoảng 1 tỷ USD chuối mỗi năm. Tuy nhiên, theo ông Liêm, để đạt mục tiêu xuất khẩu 1 tỷ USD, ngành chuối Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích hay gia tăng sản lượng mà phải nâng cao giá trị trên từng sản phẩm và từng hecta canh tác.

Khi mô hình tăng trưởng cũ chạm ngưỡng

Những kết quả đạt được cho thấy mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng sản xuất đã góp phần đưa ngành rau quả Việt Nam vươn lên mạnh mẽ trong thập kỷ qua. Tuy nhiên, chính mô hình này cũng đang bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ rệt.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, phương thức phát triển dựa vào gia tăng diện tích và tăng cường sử dụng các yếu tố đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đã dần chạm ngưỡng. Sản xuất còn phân tán, liên kết chuỗi chưa bền vững, chất lượng giống chưa đồng đều và tỷ lệ chế biến sâu còn thấp.

Bên cạnh đó là những thách thức về chi phí logistics, suy thoái đất sản xuất và yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường nhập khẩu.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, bối cảnh thương mại toàn cầu hiện nay đang chịu tác động từ nhiều yếu tố bất định, trong đó có căng thẳng địa chính trị và những biến động của chuỗi cung ứng quốc tế. Các thị trường lớn như Mỹ và châu Âu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn kỹ thuật, trong khi chi phí logistics vẫn ở mức cao.

Đối với thị trường Trung Quốc, những thay đổi đang diễn ra nhanh chóng hơn trước. Nếu như trước đây, lợi thế lớn nhất của nông sản Việt Nam là nguồn cung dồi dào và vị trí địa lý thuận lợi thì hiện nay, người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, độ an toàn và khả năng truy xuất nguồn gốc của sản phẩm.

Ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) nhận định, các doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy bán hàng sang tư duy xây dựng chuỗi giá trị. Điều này xuất phát từ thực tế các tiêu chuẩn về vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm liên tục được nâng lên.

Không chỉ yêu cầu về chất lượng sản phẩm, các tiêu chuẩn liên quan đến phát triển bền vững và bảo vệ môi trường cũng đang trở thành điều kiện ngày càng quan trọng đối với hàng hóa nông sản.

Theo ông Lương Đức Vinh, đại diện Tập đoàn Kiểm định và Chứng nhận Trung Quốc (CCIC) khu vực Tây Nam, nhiều vướng mắc trong hoạt động xuất khẩu hiện nay không xuất phát từ nhu cầu thị trường mà đến từ sự khác biệt trong tiêu chuẩn kiểm nghiệm và phương pháp đánh giá chất lượng giữa các bên.

Điều đó cho thấy cạnh tranh trên thị trường nông sản đang thay đổi về bản chất. Theo ông Nguyễn Thanh Bình, cạnh tranh hiện nay không còn nằm ở số lượng hàng hóa bán ra mà nằm ở chất lượng, độ an toàn và sự minh bạch của sản phẩm. Đó cũng là lý do ngành rau quả Việt Nam buộc phải chuyển đổi sang một mô hình phát triển mới, trong đó công nghệ, liên kết chuỗi và tiêu chuẩn hóa đóng vai trò trung tâm.

Với quy mô thị trường hơn 1,4 tỷ dân, Trung Quốc vẫn là dư địa tăng trưởng quan trọng đối với nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, cơ hội đó sẽ chỉ được chuyển hóa thành lợi thế bền vững nếu ngành rau quả thích ứng được với các tiêu chuẩn mới của thị trường. Sau giai đoạn phát triển dựa trên sản lượng, bài toán đặt ra hiện nay không còn là xuất khẩu được bao nhiêu tấn hàng hóa, mà là tạo ra bao nhiêu giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Bài cuối: Chìa khóa chinh phục thị trường tỷ dân