Sau một hành trình dài gần như vắng bóng, họa sĩ Trần Thị Hương trở lại với triển lãm cá nhân "10 năm" tại Art Space, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Lần trở lại này giống như một cánh cửa khép hờ dẫn vào thế giới nội tâm, nơi người xem, nếu đủ kiên nhẫn, sẽ nhận ra mình đang trôi dần vào một dạng cô đơn rất sâu, rất tĩnh.

Cách đây 15 năm, "Made in Hương" từng đặt tên tuổi Trần Thị Hương vào một vị trí đáng chú ý trong thế hệ họa sĩ trẻ. Những bức sơn dầu khổ lớn, bảng màu pop art rực rỡ và loạt tự họa trực diện khi ấy không chỉ là tuyên ngôn thị giác, mà còn là một thái độ, nhìn thẳng vào đời sống vật chất hào nhoáng bằng ánh mắt hoài nghi, sắc lạnh. Đó là một cái tôi hướng ngoại, đối thoại với thế giới.

Nhưng "10 năm" hôm nay là một chuyển động ngược chiều.

Chỉ với 11 bức sơn dầu, Trần Thị Hương không kể câu chuyện của thế giới nữa, mà kể về chính mình hoặc đúng hơn, về những gì còn lại sau một thập kỷ biến động. Hội họa trở thành hình thức tự sự, như những trang nhật ký không lời.

Ấn tượng đầu tiên và cũng là ấn tượng ám ảnh nhất với người xem nằm ở bảng màu. Toàn bộ không gian triển lãm gần như bị bao phủ bởi một dải sắc duy nhất: vàng ochre pha nâu đất. Một lựa chọn có phần cực đoan, khi màu sắc vốn là công cụ mạnh nhất của hội họa bị tiết giảm đến gần như triệt tiêu.

Nhưng chính trong sự đơn sắc ấy, cảm xúc lại được đẩy lên đến mức cô đặc. Sắc vàng trong tranh không sáng. Nó không lấp lánh, không mở ra cảm giác ấm áp như bản chất vốn có, mà ngược lại  như bị dồn nén, lịm dần trong không gian. Dù có điểm xuyết vàng lá, bạc lá, tổng thể vẫn không mang lại cảm giác xa hoa, mà chỉ làm nổi bật hơn sự trống rỗng. Một thứ ánh sáng không thể lan tỏa, như chính tâm trạng bị kìm giữ bên trong.

Trong thế giới ấy, con người mà chủ yếu vẫn là những tự họa không còn đứng ở trung tâm để khẳng định bản ngã. Họ xuất hiện nhỏ bé, lạc lõng giữa những không gian rộng lớn: đồng cỏ, rừng cây, những vùng hoàng hôn kéo dài đến vô tận. Cơ thể dường như không còn là chủ thể kiểm soát, mà trở thành một phần bị nuốt chửng bởi cảnh quan.

Ngay cả thiên nhiên cũng không còn là nơi trú ẩn. Những gốc cây già tróc vỏ, những tán lá khô khốc, ánh chiều rực rỡ nhưng lạnh… tất cả đều mang một nỗi buồn đã được nhân hóa. Ở đó, không có kịch tính, không có bi thương bộc lộ. Chỉ có một trạng thái âm ỉ, kéo dài, như vết thương không hiện hình.

Nhà phê bình Vũ Huy Thông cho rằng, đây là "một cuộc rẽ ngoặt gần như tuyệt đối" trong hành trình của Trần Thị Hương. Nếu trước đây, hội họa của cô là cái nhìn hướng ra thế giới, thì nay nó là hành trình quay vào bên trong, nơi mọi tổn thương không còn được kể bằng hình ảnh trực diện, mà được nén lại trong một sắc độ duy nhất.

Sự so sánh với Frida Kahlo, trở nên gợi mở nhưng không trùng lặp. Nếu Frida đối diện với đau đớn bằng những hình ảnh máu, vết thương, thì Trần Thị Hương chọn cách im lặng. Không có bi kịch hiển hiện, không có nước mắt chỉ có một trường màu vàng kéo dài, nơi mọi cảm xúc dường như bị giữ lại ở ngưỡng không thể bật thành lời.

"10 năm" không phải là một triển lãm dễ xem. Nó không cung cấp những điểm tựa thị giác quen thuộc, cũng không tìm cách làm hài lòng người xem. Ngược lại, nó đòi hỏi sự chậm lại, một trạng thái gần như xa lạ trong nhịp sống hiện đại. Và khi người xem chấp nhận ở lại đủ lâu, cảm giác cô đơn bắt đầu hiện ra, không phải như một chủ đề, mà như một trải nghiệm. Ở đó, ranh giới giữa người vẽ và người xem dần mờ đi.

Triển lãm không kể một câu chuyện cụ thể, nhưng lại mở ra nhiều câu hỏi: về sự cô đơn trong một thế giới kết nối, về sự mệt mỏi của cái tôi, và về nhu cầu tìm kiếm một điểm tựa nội tâm khi mọi thứ bên ngoài trở nên bất định. Những câu hỏi không có lời giải chỉ có những khoảng lặng.

Sự trở lại của Trần Thị Hương vì thế không phải là một màn tái xuất, mà là một sự tiếp tục âm thầm nhưng quyết liệt. Không lặp lại chính mình, không chiều theo thị hiếu, cô chọn đi vào vùng sâu nhất của trải nghiệm cá nhân, nơi hội họa không còn là thứ để nhìn, mà là thứ để cảm, để chịu đựng, và đôi khi, để soi chiếu chính mình.

"10 năm" - rốt cuộc - không chỉ là khoảng thời gian của một nghệ sĩ. Đó là quãng lặng mà người xem buộc phải bước vào, nếu muốn chạm tới tận cùng của cô đơn. 

Triển lãm đang diễn ra tại tại Art Space, 42 Yết Kiêu, Hà Nội.