Giấc ngủ có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe não bộ, và ngược lại, tình trạng não bộ cũng chi phối cách chúng ta ngủ.
Vì vậy, khi cơ thể xuất hiện một hoặc nhiều rối loạn giấc ngủ mạn tính, đó có thể là tín hiệu cảnh báo vấn đề nghiêm trọng hơn, bao gồm cả sa sút trí tuệ.
“Mối liên hệ giữa rối loạn giấc ngủ và sa sút trí tuệ là một lĩnh vực nghiên cứu năng động và đang phát triển rất nhanh,” bác sỹ Arman Fesharaki-Zadeh, trợ lý giáo sư thần kinh học tại Trường Y Yale, cho biết.
“Có mối liên hệ chặt chẽ giữa tình trạng gián đoạn giấc ngủ, đặc biệt là sự suy giảm giấc ngủ sóng chậm (SWS), còn gọi là giấc ngủ sâu, và nguy cơ gia tăng mắc sa sút trí tuệ. Những thay đổi trong cấu trúc giấc ngủ, bao gồm giảm SWS, có thể đóng vai trò là dấu ấn sinh học sớm của các bệnh thoái hóa thần kinh.”
Não bộ có một hệ thống gọi là “glymphatic,” hoạt động mạnh khi chúng ta ngủ để đào thải độc tố. Trong số đó có amyloid beta - loại protein tích tụ trong não khi sa sút trí tuệ tiến triển. Vì vậy, nếu bạn gặp các rối loạn giấc ngủ làm xáo trộn đáng kể chu kỳ thức-ngủ, đó có thể là tín hiệu cảnh báo sớm từ cơ thể.
Ngoài ra, ký ức được hình thành qua ba giai đoạn: mã hóa, củng cố và truy xuất. Theo bác sỹ Fesharaki-Zadeh, “Giai đoạn củng cố phụ thuộc quan trọng vào giấc ngủ sâu và giấc ngủ REM, giúp ổn định và tích hợp thông tin mới tiếp nhận, bao gồm cả bối cảnh cảm xúc. Giai đoạn truy xuất cho phép tiếp cận lại các dấu vết ký ức đã lưu trữ. Việc gián đoạn giấc ngủ, đặc biệt trong giai đoạn củng cố, có thể dẫn đến suy giảm trí nhớ kéo dài.”
Sa sút trí tuệ ảnh hưởng đến nhiều chức năng của não, bao gồm trí nhớ, nhịp sinh học và hành vi. “Ở giai đoạn sớm, bệnh có thể làm rối loạn đồng hồ sinh học và cấu trúc giấc ngủ bình thường,” bác sỹ thần kinh Rob Nawaz Khan cho biết.
Vậy cụ thể, những biểu hiện nào cần lưu ý? Dưới đây là các rối loạn giấc ngủ mà chuyên gia cảnh báo có thể liên quan đến sa sút trí tuệ.
Mất ngủ nghiêm trọng
Thỉnh thoảng khó ngủ không phải điều đáng lo. Tuy nhiên, tình trạng mất ngủ xuất hiện đột ngột và ở mức độ nặng cần được đánh giá kỹ lưỡng. Mất ngủ nghiêm trọng có thể bao gồm khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ, kèm theo suy giảm chức năng ban ngày như mệt mỏi kiệt sức, thay đổi tâm trạng bất thường và thường xuyên.
“Trong bệnh Alzheimer, tình trạng khó ngủ, thức giấc nhiều lần vào ban đêm, thay đổi hành vi về đêm và buồn ngủ ban ngày khá phổ biến do các mạng lưới não điều hòa chu kỳ thức-ngủ dần bị thoái hóa,” bác sỹ thần kinh Fawad Mian cho biết.
Buồn ngủ và ngủ vào những thời điểm bất thường
Chu kỳ thức-ngủ, hay còn gọi là nhịp sinh học, điều hòa trạng thái tỉnh táo và mệt mỏi của cơ thể mỗi ngày.
Khi nhịp sinh học bị rối loạn, cơ thể mất đồng bộ với môi trường xung quanh. Người bệnh có thể “ngủ nhiều vào ban ngày và thức vào ban đêm. Những thay đổi này thường đi kèm lú lẫn và biến đổi hành vi,” bác sỹ Mian giải thích. “Nguyên nhân là do quá trình thoái hóa thần kinh ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học bên trong não.”
Người gặp tình trạng này cũng có thể tỉnh giấc nhiều lần trong đêm, kèm theo mất phương hướng hoặc kích động. Hiện tượng này còn được gọi là “hội chứng hoàng hôn” (sundowning), thường xảy ra vào cuối buổi chiều hoặc buổi tối.
Diễn lại hành động trong giấc mơ
Tình trạng này được gọi là Rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM và có thể là dấu hiệu sớm của một số dạng sa sút trí tuệ, “đặc biệt là sa sút trí tuệ thể Lewy và bệnh Parkinson,” theo bác sỹ Mian.
Người mắc rối loạn này có thể la hét, chửi bới, đấm đá hoặc thậm chí bật dậy khỏi giường khi đang ngủ. Đây thường là phản ứng với những giấc mơ kịch tính hoặc đáng sợ.
“Hiện tượng này có thể xuất hiện nhiều năm trước khi các triệu chứng suy giảm trí nhớ biểu hiện rõ ràng, do những vùng thân não kiểm soát tình trạng liệt cơ trong lúc mơ bị tổn thương sớm,” bác sỹ Mian cho biết.
Đi lại lang thang vào ban đêm
Việc rời giường và đi lại trong nhà vào ban đêm trong trạng thái lú lẫn cũng có thể là dấu hiệu của sa sút trí tuệ.
Khi đó, nhịp sinh học bị xáo trộn, cơ thể cảm thấy bồn chồn hoặc đôi khi đau nhức. Não bộ trở nên tỉnh táo và hoạt động nhiều hơn vào ban đêm, khiến giấc ngủ không đủ sâu để não được nghỉ ngơi.
Theo bác sỹ Khan, rối loạn này có thể “làm giảm khả năng loại bỏ các protein thải của não trong đêm, từ đó theo thời gian góp phần vào suy giảm nhận thức.”
Điều quan trọng cần nhớ là chỉ riêng các vấn đề về giấc ngủ không đồng nghĩa với việc một người mắc sa sút trí tuệ.
Nếu bạn gặp tình trạng rối loạn giấc ngủ kéo dài hoặc ngày càng trầm trọng, đặc biệt khi kèm theo thay đổi về trí nhớ hoặc khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày, hãy trao đổi với bác sỹ chuyên khoa thần kinh.
Trong trường hợp chỉ có rối loạn giấc ngủ mà không có triệu chứng khác, việc tham vấn chuyên gia về giấc ngủ sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân và hướng điều trị phù hợp./.
Bên cạnh những biện pháp quen thuộc như tập thể dục hay chơi trò rèn luyện trí não, các bác sỹ thần kinh còn duy trì nhiều thói quen ít ai ngờ tới.