Theo Wall Street Journal ngày 7/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã biến NATO thành mục tiêu chính trị trong thông điệp về cuộc chiến chống Iran, tuyên bố "NATO hoàn toàn không làm gì cả" và gọi sự từ chối giúp đỡ của các đồng minh là "một sai lầm", thậm chí cảnh báo rằng "Mỹ không cần phải ở đó vì NATO". Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng lặp lại quan điểm trên, cho biết Washington sẽ phải "xem xét lại tất cả những điều này" sau khi chiến dịch kết thúc.

Tuy nhiên, lập trường đó không phản ánh toàn bộ bức tranh. Ngay cả khi nhiều nhà lãnh đạo châu Âu giữ khoảng cách chính trị với cuộc chiến và tiếp tục thúc đẩy giảm leo thang, họ vẫn đang thầm lặng hỗ trợ nỗ lực của Mỹ bằng cách cung cấp nền tảng hoạt động thiết yếu cho sức mạnh quân sự Mỹ ở Trung Đông.

Bức tranh hỗ trợ thực tế

Nhìn vào bản đồ các hoạt động, sự hỗ trợ này hiện rõ ở nhiều quốc gia. Sau một thời gian trì hoãn, Anh đã cho phép sử dụng các căn cứ của mình cho các cuộc tấn công của Mỹ vào các địa điểm phóng tên lửa của Iran nhắm vào tàu thuyền ở eo biển Hormuz. Bồ Đào Nha tái khẳng định cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân Lajes ở Azores. Đức vẫn duy trì căn cứ không quân Ramstein theo các thỏa thuận hiện có - một trung tâm quan trọng của Mỹ về hậu cần, triển khai lực lượng và các hoạt động liên quan đến thiết bị bay không người lái ngoài châu Âu - ngay cả khi Berlin khẳng định đây không phải là cuộc chiến của NATO.

Italy vẫn cho phép Mỹ tiếp cận các căn cứ, dù nước này cho biết bất kỳ hoạt động tấn công nào liên quan đến Iran đều phải được Rome chấp thuận trước. Ngay cả Pháp cũng cho phép máy bay Mỹ hiện diện trên các căn cứ của mình để thực hiện các nhiệm vụ hỗ trợ các đối tác vùng Vịnh, dù không ủng hộ các máy bay đó tham gia các cuộc tấn công vào Iran.

Tây Ban Nha là trường hợp ngoại lệ rõ ràng nhất. Thủ tướng Pedro Sánchez dường như muốn phản đối chính quyền Trump. Năm ngoái, riêng Madrid đã từ chối cam kết mục tiêu chi tiêu quốc phòng 5% của NATO. Giờ đây, nước này phủ nhận cho phép sử dụng Căn cứ Hải quân Rota và Căn cứ Không quân Morón cho các hoạt động liên quan đến Iran, đồng thời đóng cửa không phận đối với các chuyến bay quân sự Mỹ liên quan đến cuộc chiến. Tuy nhiên, khi Tây Ban Nha chặn một số tuyến đường và cơ sở, các chuyến bay đơn giản được chuyển hướng đến những nơi khác ở châu Âu, bao gồm cả qua Đức.

Hậu cần - xương sống của sức mạnh quân sự

Tác động của sự hỗ trợ từ các đồng minh không chỉ mang tính biểu tượng. Quyền tiếp cận căn cứ, quyền bay qua không phận, bảo trì, tiếp nhiên liệu và hậu cần là xương sống của sức mạnh quân sự. Nếu không có chúng, các hoạt động của Mỹ sẽ trở nên chậm hơn, tốn kém hơn và rủi ro hơn. Minh chứng cụ thể là Vịnh Souda trên đảo Crete của Hy Lạp, nơi từng là cảng hoạt động để tàu USS Gerald R. Ford tiếp tế, tiếp nhiên liệu và sửa chữa, trước khi tàu sân bay này di chuyển đến Split, Croatia, để bảo trì thêm sau một vụ hỏa hoạn trên tàu.

Tướng Alexus Grynkewich thuộc Không quân Mỹ, chỉ huy cao cấp nhất của NATO tại châu Âu, đã nêu rõ quan điểm này. Trong một tuyên bố trước Thượng viện Mỹ hồi tháng 3 năm nay, ông viết rằng vị trí địa lý và chiến lược của châu Âu cho phép Bộ Tư lệnh châu Âu của Mỹ trợ tác chiến với "hậu cần thiết yếu, lực lượng sẵn sàng và khả năng cơ động mạnh mẽ", và khả năng triển khai sức mạnh của Mỹ phụ thuộc vào các đồng minh châu Âu. Trong phiên điều trần, ông cũng cho biết "đại đa số" các đồng minh châu Âu đã "rất ủng hộ".

Đó chính là nghịch lý cốt lõi của cuộc tranh luận xuyên Đại Tây Dương hiện nay. Về mặt chính trị, cuộc chiến với Iran đã làm gia tăng khoảng cách giữa Washington và nhiều chính phủ châu Âu. Về mặt hoạt động, nó lại nhấn mạnh mức độ phụ thuộc của Mỹ vào châu Âu - và sự hợp tác của nhiều chính phủ châu Âu.

Tuy nhiên, một khoảng cách đáng chú ý đã xuất hiện: trong khi một số đồng minh âm thầm cung cấp năng lực, thì lại thiếu sự ủng hộ chính trị rõ rệt. Đó là lý do tại sao theo các chuyên gia Linas Kojala, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Địa chính trị và An ninh tại Vilnius, và Vytautas Leškevičius, nhà phân tích chính sách cấp cao, cựu đại sứ Litva tại NATO, các đồng minh nên tránh những lời lẽ "ăn miếng trả miếng" và tập trung vào những ví dụ về sự hợp tác.

Đây cũng là bối cảnh cho chuyến thăm Mỹ của Tổng thư ký NATO Mark Rutte (dự kiến diễn ra từ ngày 8 - 12/4). Thông điệp cốt lõi cần đơn giản: châu Âu không chỉ là bên nhận bảo đảm an ninh của Washington, mà còn là một phần của bộ máy triển khai sức mạnh Mỹ - nơi đóng quân của khoảng 80.000 binh sĩ Mỹ và khoảng 40 căn cứ, vừa để răn đe đối phương vừa hỗ trợ các hoạt động tầm xa.

Châu Âu có thể không muốn gánh vác trách nhiệm chính trị cho một cuộc chiến tranh khác ở Trung Đông. Nhưng về mặt chiến lược, châu Âu vẫn không thể thiếu đối với Washington - và chính chiến dịch ở Iran đã một lần nữa làm rõ điều đó.