Lần ấy, đi Sơn La, trên tuyến đường nội tỉnh, huyện Yên Châu. Trời về chiều, ngả tím, không gian đang thu lại. Giữa lúc ấy chợt thấy rậm rịch không khí cồn lên, có gì như gió núi âm u vọng về. Thì ra là đàn ngựa thồ.

Lần đầu tôi gặp đàn ngựa thồ mấy chục con chen chúc trong chiều Hè miền Tây Bắc, mình nâu đẫm nước, không đếm kịp số con. Chúng đi nước kiệu như người chạy gằn, đầu chúi xuống. Gật gật theo nhịp chân. Cả đàn chuyển động rầm rầm như đập đất, mồ hôi mướt mát. Thỉnh thoảng có con phì phì thở dốc. Trên lưng chúng là những gùi sắn tươi trĩu nặng mới thu hoạch.

Tôi nghĩ không biết với giá trị của hàng hóa này có bõ cho chuyến đi không. Bet88com Casino, Thể thao, Game bài, Nổ hũ và Xổ số rừng thời đó thật nghèo nàn, làm ra một hào chi mất 9 xu, nhưng cứ phải dấn thân. Nhưng khi cuộc sống chỉ dựa vào tự nhiên thì đó vẫn là câu chuyện sống không thể khác.

Lần tận mắt gặp đàn ngựa thồ này gây xúc cảm hơn nhiều so với đoàn ngựa thồ vượt dốc Phiềng Sa mà mấy chục năm trước tôi đọc trong tiểu thuyết của nhà văn Tô Hoài. Lần ấy, tôi đã từng tái hiện dốc Phiềng Sa của nhà văn trên một bức tranh sơn dầu, nhưng sau lần thực chứng này, chắc tôi sẽ vẽ khác.

***

Ngựa thồ miền Tây Bắc có những đặc điểm dễ thấy. Đó là giống ngựa gié: đầu to, cổ mảnh, bụng to chân nhỏ. Con ngựa không cao to hơn chủ nhân, nhìn vẻ ngoài yếu ớt nhưng xét sự bền bỉ về thể lực thì loại ngựa cưỡi không bằng. Trên đường vận hành, ngựa gié luôn cúi đầu để không mỏi cổ mà bền bỉ cất bước.

Nhưng hôm nay thì những đàn ngựa thồ đã khuất bóng. Nó đã làm trọn sứ mệnh làm phương tiện vận chuyển cho dân miền núi một thời. Bây giờ đường liên xã, liên thôn miền núi phần nhiều bê tông hóa, đi lại bằng xe máy nhanh hơn nhiều, còn các con lộ liên tỉnh thì xe tải chạy băng băng.

Cũng như thế, đoàn thuyền đuôi én trên sông nước Đà giang, thanh thoát như những cánh hạc, lại bền bỉ như đoàn ngựa thồ, nay cũng vắng bóng. Những mái chèo chở hàng giờ thay bằng thuyền sắt, dùng máy cole (kohler) tốc độ cao, năng suất chuyên chở hơn bội phần.

"Đầu cơ nghiệp" như con trâu ở đồng bằng trung du còn bị bãi miễn, "bạn tâm giao" trong mỗi nhà miền núi là con ngựa cũng xuôi về kí ức. Trâu, ngựa hết thời giờ lên bàn tiệc, thành nồi thắng cố. Thế sự đổi thay, kĩ năng sống đổi thay vùi lấp theo thời gian. Nhưng ngoái lại quá khứ vẫn thấy thân thương gần gũi.

Hình như quá khứ ấy nó thật với con người hơn.